سردرد خوشه ای (کلاستر) چیست: علائم و روش‌های تشخیص آن

سردرد-خوشه-ای

سردرد خوشه‌ای (کلاستر) از نظر بالینی سردردی به همراه تظاهرات برجسته اتونومیک (پاراسمپاتیک کرانیال) هستند. از نظر تجربی و در تصویر برداریهای عملکردی (فونکسیونل) مغز انسان، مشخص شده است که این سندرم ها باعث فعال شدن رفلکس طبیعی تریژمینال- اتونومیک شده که همراه با آن علائم اختلال عملکرد سیستم سمپاتیک کرانیال به طور ثانویه ظاهر می شود. سردرد خوشه ای یکی از شدیدترین شکل های سردرد است که مثالی برجسته از یک سردرد دوره ای بوده و از سایر انواع سردردها متمایز می باشد. اصطلاح سردرد خوشه ای مشخصه دوره ای بودن بعنوان یک تظاهر برجسته از این اختلال است.

اصطلاحات به کار برده شده در توصیف سردرد خوشه‌ای ( سردرد کلاستر) عبارتند از:

  • حمله: به معنی هر حمله سردرد خوشه ای
  • دوره خوشه: دوره هایی که در حین آن بیمار حملات مکرر را تجربه می کند.
  • دوره بهبودی: دوره فارغ شدن از حملات سردرد
  • دوره کوچک حملات: دوره های حملات که کمتر از 7 روز طول بکشد.

سردرد خوشه ای چیست؟


سردرد خوشه ای شامل حملات شدید و منحصراً یک طرفه که از نواحی حدقه چشم، بالای حدقه چشم، گیجگاهی، و یا در ترکیبی از مناطق فوق رخ داده و بین 15 تا 180 دقیقه طول می کشد و از یک بار، یک روز در میان تا 8 بار در روز تکرار می شود. حملات سردرد خوشه ای که همیشه یک طرفه است، همراه با یک یا چند علامت دیگر مشاهده می شود که از جمله آن ها می توان به قرمزی ملحتحمه چشم، اشک ریزش، احتقان بینی، آبریزش بینی، تعریق ناحیه پیشانی و صورت، میوز چشم، افتادگی پلک، ادم و تورم پلک اشاره کرد. اکثر بیماران حین هر حمله، دچار بی قراری و نا آرامی می شوند.

علائم و تشخیص


معیارهای تشخیصی

حین هر دوره خوشه، ممکن است بعضی از حملات بسیار شدید و بعضی دیگر دارای شدت کمتر باشند. طول مدت هر حمله نیز متفاوت است. بعضی کوتاه و بعضی طولانی ترند. ممکن است حملات در دوره ای از زمان حین خوشه به خصوص در ابتدا و انتهای خوشه، کمتر تکرار شود. سردردهای خوشه ای دوره ای با دوره های خوشه بین 7 روز تا یک سال همراه با دوره های بهبودی بیشتر از 14 روز تا چند ماه یا چند سال و مواردی اندک از خوشه کوچک مشخص می شود. سردرد خوشه ای مزمن عبارت است از فقدان دوره بهبودی برای یکسال و یا وجود دوره بهبودی کمتر از 14 روز، افزایش تکرار حملات و مقاومت نسبی به دراو درمانی.

تظاهرات بالینی

سردرد خوشه ای غالباً بیماری آقایان است (نسبت مردم به زن حدود 9 به 1 است) و فراوانی نسبی آن حدود 4/0- 1/0 درصد افراد در جامعه را شامل می گردد. معمولاً در سنین 40-20 سالگی شروع می شود، اگرچه مواردی با شروع در خارج از این محدوده سنی نیز گزارش شده اند. الگوی بی مانند سردرد، دوره ای بودن آن، و تظاهرات اتونومیک آن سردرد خوشه ای را از سایر انواع سردرد ها تمیز می دهد.

الگوی درد در سردرد خوشه ای

در این نوع سردرد، درد به طور سریعی شروع شده و در عرض 15-10 دقیقه به اوج شدت خود می رسد، و عمدتاً بین 45-30 دقیقه طول می کشد. همانطور که در معیارهای انجمن بین المللی سردرد آمده است، محدوده ی دوره درد می تواند بین 180-15 دقیقه باشد. درد ممکن است برای یک ساعت یا بیشتر شدید باقی بماند و سپس پس از یک دوره از اوج های نوسان دار بلافاصله آرام شده و بیمار را خسته کرده و از توان بیاندازد. سردرد تقریباً همیشه یکطرفه است. شایع ترین محل های درد به ترتیب شیوع نواحی اوربیتال، رترواوربیتال، تمپورال، سوپرا اوربیتال و اینفرا اوربیتال هستند. موارد نادری از این نوع سردرد در محدوده ای خارج از محدوده عصب گیری تریژمینیال رخ می دهد. محدوده تکرار حملات سردرد از یک حمله در هفته تا هشت یا بیشتر حمله در روز می باشد. در هر دوره خوشه، درد در یک سمت باقی می ماند و ممکن است در همان سمت برای سال ها باقی بماند. با احتمال کم، در خوشه بعدی، ممکن است سردرد به سمت مقابل جابجا شود و به طور بسیار نادرتری ممکن است سمت درد در طول دوره های خوشه و یا حتی از یک سردرد تا سردرد بعدی به صورت متناوب جابجا شود. شدت درد وحشتناک است و معمولاً به صورت دردی سوراخ کننده یا پاره شونده توصیف شود. توصیف هایی مانند کشیده شدن چشم به بیرون یا میله داغ در داخل چشم از زبان بیماران شنیده می شود. این نوع سردرد به طور مشخصی از سردردهای مبهم و ضربان دار میگرن متمایز است.

تناوب سردرد

در این نوع سردرد، بیماران به صورت منظم ساعتی دچار حملات می شوند، پدیده ای که حدس زده می شود ناشی از اختلال عملکرد ساعت بیولوژیک هیپوتالاموس باشد. در تصویر برداری های اخیر مشخص شده که در حملات حاد، فعال شدن بخش خلفی ماده خاکستری هیپوتالاموس رخ می دهد. شروع حمله کمی پس از شروع خواب شایع است و حداقل در بعضی بیماران شروع درد مطابقت با شروع مرحله REM خواب دارد. حملات شبانه همچنین در مرحله non-REM خواب نیز رخ می دهند. آپنه خواب و عدم اشباع اکسیژن می تواند به عنوان محرکی برای حملات سردرد خوشه ای باشد. گاهی مواقع، سه تا چهار حمله در حین شب رخ داده که باعث محرومیت از خواب بیمار می شود، این عامل خود باعث حملات مکرر چرت زدن در حین روز خواهد شد و این امر نیز اغلب حملات سردرد شدید را باعث می شود. دوره های سردرد می تواند در زمان های خاص سالیانه نیز تکرار شود.

علائم اتونومیک

به علت افزایش فعالیت پاراسمپاتیک، افزایش اشک ریزش یک طرفه، قرمزی ملتحمه چشم، و احتقان بینی و یا آب ریزش بینی به طور معمول در حین حمله دیده می شود. تضعیف نسبی سیستم سمپاتیک باعث افتادگی پلک و میوز شدن چشم می شود. گرگرفتگی صورت یا رنگ پریدگی، حساسیت پوست اسکالپ و صورت، دردناکی شریان کاروتید همان سمت در لمس، کندی ضربان قلب (برادیکاردی) نیز از علائم شایع بیماری است. بعضی از این تظاهرات در بیماران دچار نوع مزمن بیماری و سایر بیماری ها مثل دایسکشن کاروتید نیز رخ می دهد. ولی نهایتاً الگوی زمانی این علائم، در بیماری سردرد خوشه ای اختصاصی است.

رفتار بیمار حین حملات سردرد خوشه ای

حین حمله سردرد خوشه ای، بیمار حس بی قراری و ناآرامی دارد. بعضی بیماران مرتب راه می روند و یا در وضعیت نشسته قرار می گیرند تا به حالتی از بیشترین تسکین درد برسند. بیمار دراز کشیدن بر روی سطح صاف را به هیچ عنوان ترجیح نمی دهد چرا که این حالت باعث تشدید سردرد می شود واین امر متمایز کننده آن از سردرد میگرن است که بیمار میگرنی حین حمله سردرد ترجیح می دهد در یک اتاق ساکت و تاریک استراحت کند. در بیمار دچار سردرد خوشه ایف ممکن است رفتارهای غیر منطقی و ناهنجار مثل ناله کردن، گریه کردن یا جیغ زدن مشاهده شود و ممکن است خطر خودکشی وجود داشته باشد. بعضی بیماران گاهی درجاتی از تسکین درد را در فعالیت های فیزیکی می بینند و به عنوان مثال درجا می دوند. مبتلایان ممکن است با دست روی چشم و یا ناحیه‌ی گیجگاهی را فشار دهند و یا یک یخ یا وسیله گرم روی این محل ها قرار می دهند. بسیاری از بیماران ترجیح می دهند تنها باشند و یا حتی در هوای سرد به محیط بیرون بروند. پس از حملات بیمار بسیار خسته و درمانده می شود. ترس از حملات آتی که در ابتدای خواب رخ می دهد، گاهی باعث می شود که بیمار ترجیح دهد زمانی طولانی بیدار باقی بماند. این کار بیهود سبب شروع سریع مرحله REM در ابتدای خواب فرد شده و منجر به حمله مجدد سردرد در عرض چند دقیقه پس از شروع خواب می شود.

بر انگیخته شدن حملات سردرد

در حالیکه فرد در دوره فعال سردرد خوشه ای باشد، الکل به طور شایعی باعث حمله سردرد می شود. در بیماران حین دوره بهبودی، الکل به ندرت زمینه ساز سردرد در این دوره بدون درد می شود. بسیاری افراد با شروع دوره خوشه سردرد، بلافاصله مصرف الکل خود را قطع می کنند. بعضی افراد الکل را در هر مرحله ای از سردرد خوشه ای مصرف می کنند بدون اینکه هیچ تأثیری روی عود حملات داشته باشد و درصد بسیار کمی از بیماران، عملاً مقادیر بیشتری از الکل را مصرف می کنند که بتوانند بخوابند بدون اینکه سردرد آن ها تشدید شود. برخلاف میگرن سردرد خوشه ای با هر نوع از الکل برانگیخته می شود. آبجو، ویسکی و شراب همه به یک اندازه سبب سردرد می شوند. اینکه الکل صرفاً بعنوان یک گشاد کننده ساده عروق باعث عود حملات شود، نامشخص است.

سایر گشادکننده های عروق مثل قرص های نیتروگلیسیرین و هیستامین همچنین می‌توانند سبب ایجاد حملات سردرد خوشه ای در افراد مستعد شوند. پس از تجویز نیتروگلیسیرین در بیماران دچار کلاستر (خوشه) در دوره بهبودی بیماری یک هیپوکسمی گذرای ضعیف رخ می دهد ولی در افراد طبیعی جامعه، مصرف نیتروگلیسیرین علیرغم غیر اشباع شدن گذرای اکسیژناسیون باعث ایجاد سردرد خوشه ای نمی شود. در دوره فعال سردرد خوشه ای، این مقدار اندک غیر اشباع شدن اکسیژن به حال اولیه خود بازگشت نکرده و تداوم می یابد و سبب عود حملات می شود. هیپوکسمی در ارتفاعات و آپنه خواب که سبب هیپوکسمی در می شوند نیز می توانند در حین دوره فعال خوشه، سبب عود حملات درد شوند.

بعضی محققین معتقدند که درگیری گیرنده های شیمیایی جسم کاروتید در پاتوژنز این بیماری دخیل هستند. به نظر نمی رسد نوع غذاها و مواد افزودنی غذایی محرک عود حملات سردرد خوشه ای باشند. شیوع سیگاری بودن به طور برجسته ای در بیماران دچار سردرد خوشه ای بیشتر است و بعضی از بیماران با قطع سیگار وارد دوره بهبودی می‌شوند. در بیماران دچار سردرد کلاستر دوره ای، عوامل تعیین کننده ورود به خوشه و یا خروج از آن و طول مدت دوره بهبودی، ناشناخته اند. استرس، افسردگی و عوامل روحی در این نوع سردرد کمتر از سایر انواع سردردها دخیل به نظر می رسند. رفتارهای بعضی بیماران حین حمله سردرد شبیه به افراد مبتلا به حملات مانیک است، ادواری بودن سردرد خوشه ای و اثرات سودمند لیتیوم در بعضی از بیماران حدس شباهت آن را به اختلال دو قطبی بر می انگیزاند.

تشخیص های افتراقی

تشخیص سردرد خوشه ای از میگرن مقدور است چرا که سردرد خوشه ای عمدتاً در مردان، یکطرفه، با حملات کوتاه مدت (60-45 دقیقه) و مکرر در روز و به همراهی تظاهرات اتونومیک، بی قراری و ناتوانی در آرام دراز کشیدن حین حملات سردرد و ادواری بودن آن است. در صورتی که حملات میگرن عمدتاً در خانم ها رخ می دهند. حملات ممکن است همراه با اورا یا علائم پیش قراول باشند و برای چندین ساعت تا چند روز طول می کشند. تهوع، استفراغ و فوتوفوبیا، تظاهرات برجسته سردرد میگرن هستند که در سردرد خوشه ای وجود ندارند.

تشخیص سردرد خوشه ای که به طور کلی بالینی است، بر اساس شرح حال حملات سردرد، توصیف ماهیت درد، الگوی زمانی، عوامل محرک درد و تظاهرات اتونومیک همراه آن صورت می گیرد. افزایش سریع شدت درد، برجسته بودن حملات حین خواب، دوره کوتاه و محدود هر حمله سردرد، نکات مهم و برجسته شرح حال این نوع از سردرد محسوب می شوند. علیرغم نادر بودن اختلالات ساختمانی همراه با این نوع سردرد بهتر است تصویربرداری ترجیحاً ام آر آی و یا سی تی اسکن مغز با ماده حاجب در این بیماران صورت گیرد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *